समाचार लेख्नु अपराध हो ? राज्यले दिएको अधिकार जनताले पाउनुपर्छ भन्नु कसैको विरोध गर्नु हो ? सार्वजनिक यातायातमा विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिले कानुन तथा सरकारी नीतिले व्यवस्था गरेको छुट पाउनुपर्छ भनेर आवाज उठाउँदा पारिवारिक सम्बन्धमै तिक्तता आउनुपर्ने हो ? यी प्रश्न अहिले मुस्ताङको पत्रकारिता, यातायात व्यवसाय र सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिएका छन्।
यस वर्षको भाइटीकामा मेरी बहिनी सुनदेवी रसाइली दाजुभाइलाई टीका लगाउन आइनन्। तर यसपटक उनी माइतीमा टीका लगाउन नआएको विषयले मनमा पीडा होला नहोला आफ्नो ठाउँमा छ । तर यसको कारण सार्वजनिक यातायातमा राज्यले व्यवस्था गरेको छुट विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिले पाउनुपर्छ भनेर मैले समाचार लेख्दा बनेको हो भने यो झन् गम्भीर विषय हो। समाचार लेखेकै कारण दाजुभाइसँगको सम्बन्धमा दूरी बनाउनु उचित हो ? पत्रकारले सार्वजनिक सरोकारको विषय उठाउँदा आफ्नै परिवारभित्र पनि प्रश्नको घेरामा पर्नुपर्ने हो ?
म भिम बहादुर रसाइली, नेपाल पत्रकार महासंघ मुस्ताङ जिल्ला शाखाको संस्थापक अध्यक्ष हुँ। २०६६ सालदेखि ‘हिमालपारीको आवाज’ साप्ताहिक पत्रिकाको सम्पादक तथा प्रकाशकका रूपमा निरन्तर पत्रकारितामा सक्रिय छु। यो विचार लेख्दासम्म पत्रिका वर्ष १७, अंक १५, पूर्णाङ्क ७९७ मा पुगेको छ। २०८३ कात्तिक २३ गते सोमबारको अंकसमेत प्रकाशन भएर पाठक तथा ग्राहकसम्म पुगिसकेको छ। मुस्ताङको पहिलो र एकमात्र ‘क’ वर्गको साप्ताहिक पत्रिकाको रूपमा हामीले निष्पक्ष, जनमुखी र सार्वजनिक सरोकारका विषयलाई निरन्तर प्राथमिकता दिँदै आएका छौँ। हाम्रो पत्रकारिताको उद्देश्य कसैलाई गिराउनु होइन, गलत प्रवृत्तिलाई प्रश्न गर्नु र जनताको अधिकार स्थापित गर्न आवाज उठाउनु हो।
मुस्ताङमा सञ्चालनमा रहेका यातायात समितिहरूले राज्यले व्यवस्था गरेका सेवासुविधा सम्बन्धित सेवाग्राहीलाई प्रभावकारी रूपमा उपलब्ध गराउनुपर्छ भन्ने हाम्रो स्पष्ट मान्यता हो। विद्यार्थीलाई ४५ प्रतिशत भाडा छुट, ज्येष्ठ नागरिक तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सम्बन्धित कानुन र नीतिअनुसारको सहुलियत उपलब्ध गराउनुपर्छ भन्ने माग कुनै एउटा यातायात कम्पनीविरुद्ध लक्षित छैन। न मुस्ताङ मुक्तिनाथ यातायात प्रालिलाई मात्रै तोकेर समाचार लेखिएको हो, न मार्फा यातायात प्रालिलाई मात्रै। सार्वजनिक यातायात सञ्चालन गर्ने सबै व्यवसायीले राज्यको नीति र कानुनी दायित्व पालना गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो आवाज हो।
पत्रकार साझा हुन्छन्। पत्रकारको समाचार लेख्ने कलम कुनै एउटा संस्था, समिति, व्यवसायी वा व्यक्तिको निजी सम्पत्ति होइन। मुस्ताङमा मार्फा यातायात प्रालिको उद्घाटन हुँदा पनि यस पत्रिकाले समाचार प्रकाशन गरेकै हो। अरू सार्वजनिक गतिविधि र उपलब्धिलाई पनि स्थान दिँदै आएको छ। त्यसैले सार्वजनिक सेवासँग जोडिएको विषयमा प्रश्न उठाउँदा त्यसलाई व्यक्तिगत शत्रुता ठान्नु पत्रकारिताको मर्म बुझ्न नसक्नु हो। समाचारमा प्रश्न उठ्यो भन्दैमा सम्बन्ध बिगार्ने, सम्बन्धलाई दबाबको माध्यम बनाउने वा पत्रकारको कलमलाई पारिवारिक सम्बन्धसँग साट्न खोज्ने प्रवृत्ति उचित होइन।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने नेपाल पत्रकार महासंघ मुस्ताङ शाखाको नेतृत्वमा रहेकी र मार्फा यातायात प्रालिको जिम्मेवारीसमेत सम्हालिरहेकी बहिनी सुनदेवी रसाइलीबाट सार्वजनिक सेवाको विषयमा अझ सकारात्मक भूमिका अपेक्षित हुन्छ। पत्रकारहरूको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिले आफ्नै यातायात सेवाबाट विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि राज्यले व्यवस्था गरेको छुट कार्यान्वयन गरेर उदाहरण प्रस्तुत गर्न सकेको भए त्यसले जिल्लाका अन्य यातायात व्यवसायीलाई समेत सकारात्मक सन्देश दिन्थ्यो। नेतृत्व भनेको पदमा बस्नु मात्रै होइन, आफूले प्रतिनिधित्व गर्ने मूल्य र मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्नु पनि हो। पत्रकारिताको नेतृत्व र व्यावसायिक जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कायम गर्नु आजको आवश्यकता हो।
मुस्ताङ मुक्तिनाथ यातायात प्रालि जिल्लाको पुरानो तथा संस्थापक यातायात संस्थाका रूपमा परिचित छ। जिल्लामा यातायातको कठिन अवस्था हुँदा स्थानीयवासीलाई सेवा दिन, लामो दूरीका सवारी सञ्चालन गर्न र संकटका समयमा यात्रुलाई गन्तव्यसम्म पुर्याउन यस संस्थाले खेलेको भूमिकालाई पनि बिर्सन मिल्दैन। मुस्ताङको यातायात इतिहासमा यस संस्थाको योगदान छ। तर विगतको योगदानको सम्मान गर्नु र वर्तमानमा जनताले पाउनुपर्ने सेवासुविधाबारे प्रश्न उठाउनु फरक विषय हुन्। पुरानो संस्था भएकै कारण उसले प्रश्नभन्दा माथि रहने छुट पाउँदैन। नयाँ संस्था भएकै कारण कसैले सेवा र प्रतिस्पर्धाबाट भाग्न पनि पाउँदैन।
मुस्ताङमा यातायात व्यवसायको स्वस्थ प्रतिस्पर्धा आवश्यक छ। बाहिरबाट आएका हुन् वा स्थानीय रूपमा स्थापित, सबै यातायात कम्पनीको मूल्याङ्कन उनीहरूले यात्रुलाई दिएको सेवा, सुरक्षा, भाडादर, सुविधा र जिम्मेवारीका आधारमा हुनुपर्छ। कुनै संस्थाले स्थानीय संस्थालाई कमजोर बनाउने वा अर्को संस्थाले एकाधिकार जमाउनेभन्दा पनि यात्रुको हितलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ। यातायात व्यवसाय नाफा कमाउने माध्यम मात्रै होइन, दुर्गम जिल्लाका नागरिकको जीवनरेखासमेत हो।
मुस्ताङका अधिकांश विद्यालयमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थी आर्थिक रूपमा कमजोर तथा विपन्न परिवारका छोराछोरी हुन्। उनीहरूका अभिभावकले दैनिक जीवनयापनमै कठिन संघर्ष गरिरहेका छन्। विद्यालय आउन–जान सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्नुपर्ने विद्यार्थीलाई भाडामा ४५ प्रतिशत छुट उपलब्ध हुनु सामान्य सहुलियत होइन, अभिभावकको आर्थिक बोझ घटाउने महत्वपूर्ण राहत हो। ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि व्यवस्था गरिएको सहुलियत पनि दया होइन, उनीहरूको अधिकार हो। राज्यले दिएको सुविधा कार्यान्वयन गराउन समाचार लेख्नु पत्रकारको जिम्मेवारी हो। यसमा कसैले चित्त दुखाउनुको औचित्य छैन।
त्यसैले मुस्ताङका सबै यातायात व्यवसायीलाई मेरो स्पष्ट आग्रह छ—राज्यले व्यवस्था गरेको छुट तत्काल प्रभावकारी रूपमा लागू गरौँ। विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई टिकट काट्ने ठाउँदेखि गाडीभित्रसम्म सम्मानजनक व्यवहार गरौँ। छुट दिनुपर्ने यात्रुलाई बहाना बनाएर फर्काउने, परिचयपत्र हुँदाहुँदै पनि सुविधा नदिने वा नियमलाई कागजमै सीमित राख्ने प्रवृत्ति अन्त्य गरौँ। यातायात व्यवसायको वास्तविक प्रतिष्ठा यात्रुको विश्वासबाट स्थापित हुन्छ, विज्ञापन र प्रचारबाट मात्रै होइन।
त्यस्तै जिल्लामा निरन्तर समाचार सम्प्रेषण गर्ने पत्रकारहरूको आवागमनलाई सहज बनाउन यातायात कम्पनीहरूले पारदर्शी र संस्थागत मापदण्डका आधारमा पत्रकार परिचयपत्र वा सहुलियत पासको व्यवस्था गर्न सके राम्रो हुन्छ। तर पत्रकारले पनि आफ्नो समाचार लेख्ने स्वतन्त्रता र व्यावसायिक निष्पक्षता कुनै सुविधासँग साट्नु हुँदैन। सेवा र सुविधाको सम्बन्ध स्पष्ट, पारदर्शी र मर्यादित हुनुपर्छ।
मेरो बहिनी सुनदेवीप्रति पनि एउटा कुरा भन्न चाहन्छु—यो स्थानसम्म आइपुग्न हाम्रो घरपरिवारको योगदान, संघर्ष र साथ जोडिएको छ। त्यसलाई कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन। दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्ध कुनै समाचार, व्यवसाय वा पदभन्दा ठूलो हुन्छ। सार्वजनिक विषयमा विचार फरक हुन सक्छ, समाचारमा प्रश्न उठ्न सक्छ, आलोचना हुन सक्छ। तर त्यसकै कारण पारिवारिक सम्बन्धमा तिक्तता आउनु दुःखद हो। तिहारमा टीका लगाउन नआएको पीडा मेरो व्यक्तिगत अनुभूति हो, तर त्यसलाई सार्वजनिक सेवाको अधिकारसँग जोडेर हेर्नुपर्ने अवस्था आउनु झन् विचारणीय छ। समाचार लेखेकै कारण दाजुभाइसँग दूरी बढाउनु समस्याको समाधान होइन। बरु समाचारमा उठेका प्रश्नको जवाफ व्यवहारबाट दिनु राम्रो हुन्छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्